Xác định đúng loại thời hiệu trước khi tính ngày
Điều 429 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 quy định thời hiệu yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp hợp đồng là ba năm kể từ ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Trong khi đó, Điều 319 Luật Thương mại số 36/2005/QH11 quy định thời hiệu tranh chấp thương mại là hai năm từ thời điểm quyền, lợi ích bị xâm phạm, trừ trường hợp dịch vụ logistics tại điểm e khoản 1 Điều 237. Hai căn cứ cần được lựa chọn theo quan hệ và pháp luật điều chỉnh tranh chấp cụ thể.
Đối với thủ tục trọng tài, Điều 33 Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12 quy định thời hiệu hai năm kể từ thời điểm quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, trừ khi luật chuyên ngành có quy định khác. Vì vậy, rà soát thời hiệu tranh chấp xây dựng phải bắt đầu từ bản chất yêu cầu, thỏa thuận giải quyết tranh chấp và căn cứ pháp luật tương ứng. Chỉ dựa vào tên “hợp đồng xây dựng” rồi ấn định một con số chung sẽ bỏ qua những khác biệt quan trọng này.
Phân loại yêu cầu và nơi giải quyết
Khoản 5 Điều 86 Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 ghi nhận các phương thức thương lượng, hòa giải, mô hình theo thông lệ quốc tế, trọng tài hoặc Tòa án. Hồ sơ rà soát nên ghi rõ bên yêu cầu định sử dụng phương thức nào, điều khoản thẩm quyền và loại nghĩa vụ đang tranh chấp. Với trọng tài, còn phải xác định thỏa thuận trọng tài và điều kiện áp dụng; việc có dự định nộp đơn chưa đủ để mặc nhiên chọn thời hiệu của một thủ tục chưa được xác lập phù hợp.
Yêu cầu thanh toán một kỳ nghiệm thu, hoàn trả tạm ứng, bồi thường do chất lượng hoặc xử lý một giao dịch vô hiệu có thể đặt ra các căn cứ khác nhau. Người quản lý nên tách từng nhóm, xác định quy định về thời hiệu và dữ kiện bắt đầu tương ứng. Nếu hồ sơ có khả năng được phân loại khác nhau, việc quản trị rủi ro nên lấy mốc sớm có căn cứ để chuẩn bị hành động, đồng thời hoàn thiện lập luận pháp lý thay vì chờ tranh luận phân loại kết thúc.
Việc phân biệt yêu cầu và tranh chấp giúp xác định trạng thái xử lý, nhưng thời hiệu có thể bắt đầu trước khi các bên chính thức gọi bất đồng là tranh chấp. Trong yêu cầu trả tiền, thời điểm đến hạn và hành vi chậm trả thường là dữ kiện cần xem xét ngay. Một lá thư từ chối muộn hơn có thể làm rõ quan điểm bên kia, song chưa chắc là mốc đầu tiên quyền bị xâm phạm hoặc người có quyền biết sự xâm phạm.
Lập dòng thời gian riêng cho từng khoản
Đối với từng kỳ thanh toán, hồ sơ nên thể hiện ngày nghiệm thu, ngày nộp đủ hồ sơ, ngày đến hạn, khoản đã trả và phản hồi của bên giao thầu. Khi nghĩa vụ chia nhiều kỳ, cần phân tích từng khoản thay vì chỉ lấy ngày quyết toán toàn bộ công trình. Nếu hợp đồng đặt điều kiện thanh toán hoặc các bên có thỏa thuận thay đổi hạn trả, người rà soát phải đọc đúng nội dung và hiệu lực của thỏa thuận đó trước khi tính mốc.
Điều 429 dùng tiêu chí biết hoặc phải biết, còn Điều 319 và Điều 33 dùng thời điểm quyền, lợi ích bị xâm phạm. Bảng thời gian nên giữ riêng các dữ kiện này cùng chứng cứ, tránh đồng nhất theo thói quen quản lý. Văn bản yêu cầu theo hợp đồng, thông báo không thanh toán, sao kê và biên bản đối chiếu có thể giúp xác định diễn biến. Mỗi tài liệu cần được đánh giá theo nội dung thực tế, người ban hành và quan hệ với nghĩa vụ đang xét.
Người lập hồ sơ cũng cần tách thời hiệu khởi kiện khỏi thời hạn thông báo khiếu nại hoặc thời hạn phản hồi hợp đồng. Một thông báo đúng hạn có thể đáp ứng thủ tục yêu cầu nhưng thời hiệu vẫn tiếp tục được tính theo luật áp dụng. Ngược lại, việc còn thời hiệu chưa giải quyết mọi vấn đề về tuân thủ thông báo. Theo dõi các mốc riêng giúp nhà thầu và chủ đầu tư tránh nhầm rằng hoàn thành một bước đồng nghĩa các quyền còn lại đều đã được bảo vệ.
Đánh giá thời gian loại trừ và sự kiện bắt đầu lại
Điều 156 Bộ luật Dân sự quy định các khoảng thời gian không tính vào thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự, yêu cầu giải quyết việc dân sự. Trong đó, bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan phải dẫn tới việc chủ thể có quyền không thể khởi kiện, yêu cầu trong phạm vi thời hiệu. Hồ sơ cần chứng minh điều kiện và khoảng thời gian cụ thể, thay vì chỉ ghi có dịch bệnh, thiên tai hoặc khó khăn tài chính rồi suy ra toàn bộ thời gian đều được loại trừ.
Điều 157 quy định bắt đầu lại thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự khi bên có nghĩa vụ thừa nhận một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ, thực hiện xong một phần nghĩa vụ, hoặc các bên đã tự hòa giải với nhau theo khoản 1. Thời hiệu bắt đầu lại từ ngày tiếp theo sau sự kiện theo khoản 2. Việc áp dụng cần xác định đúng sự kiện, nghĩa vụ liên quan và người có quyền đại diện; một trao đổi “sẽ kiểm tra hồ sơ” có nội dung khác việc xác nhận khoản nợ.
Việc gửi thư đòi tiền đơn phương hoặc tiếp tục thương lượng cần được lưu làm chứng cứ, nhưng chưa tự chứng minh có sự kiện bắt đầu lại theo Điều 157. Các bên nên đánh giá đầy đủ biên bản, cam kết, khoản thanh toán và phạm vi được thừa nhận. Nếu sự kiện chỉ liên quan một nghĩa vụ, cần làm rõ tác động đối với yêu cầu đang xét; việc mở rộng sang mọi khoản công nợ phải có căn cứ tương ứng.
Quyết định hành động trước khi hết hạn
Khoản 2 Điều 149 Bộ luật Dân sự quy định Tòa án áp dụng thời hiệu theo yêu cầu của một bên hoặc các bên, với điều kiện yêu cầu được đưa ra trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án, quyết định giải quyết vụ việc. Chủ thể có quyền nên chủ động chuẩn bị hồ sơ theo mốc bảo vệ quyền đã xác định, thay vì trông chờ bên kia bỏ qua vấn đề thời hiệu. Kết quả rà soát cần chỉ rõ căn cứ, ngày giới hạn và hành động tố tụng phù hợp.
Rà soát thời hiệu hiệu quả kết nối ba việc: phân loại pháp lý, xác định dòng thời gian và giữ chứng cứ. Các bên có thể tiếp tục thương lượng, nhưng đồng thời cần chuẩn bị phương án bảo vệ quyền theo thủ tục có thẩm quyền. Khi khoản nợ hoặc tranh chấp kéo dài, việc cập nhật từng lần thừa nhận, thanh toán và thỏa thuận sẽ giúp đánh giá chính xác hơn, đồng thời giảm nguy cơ mất cơ hội giải quyết chỉ vì bỏ sót một mốc thời gian.
Bình luận